اللّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ لاَ تَأْخُذُهُ سِنَهٌ وَ لاَ نَوْمٌ لَّهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الأَرْضِ مَن ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ یَعْلَمُ مَا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَ لاَ یُحِیطُونَ بِشَیْءٍ مِّنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِمَا شَاء وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّمَاوَاتِ وَ الأَرْضَ وَ لاَ یَۆُودُهُ حِفْظُهُمَا وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ، لاَ إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ قَد تَّبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ فَمَنْ یَکْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ یُۆْمِن بِاللّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَهِ الْوُثْقَیَ لاَ انفِصَامَ لَهَا وَاللّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ، اللّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُواْ یُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّوُرِ وَالَّذِینَ کَفَرُواْ أَوْلِیَآۆُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُم مِّنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمَاتِ أُوْلَئِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ

فهرست کتاب
کد کتاب: ۱۱۷۷ ۱۳۹۶/۰۷/۰۸ - ۰۰:۴۶ ۲۱

تتمیم

بدان که کلمه شریفه الحمدالله به حسب بیانی که مذکور شد ، از کلمت جامعه ای است که اگر کسی به لطایف و حقایق آن حق را به آن تحمید کند ، حق حمد را آن قدر که در خور طاقت بشریت است بجا آورده و لهذا در روایات شریفه اشاره به این معنی شده است ؛ چنانچه در روایت است که حضرت باقرالعلوم سلام الله علیه از منزلی بیرون آمدند ، مرکبشان نبود فرمودند : ((اگر مرکب پیدا شود حمد حق تعالی کنم به طوری که حق حمد است )) پس چون مرکب پیدا شد ، سوار شده و تسویه لباس خود فرمودند ، گفتند : الحمدلله (59) و رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت است که فرموده اند : ((لااله الله نصف میزان است و الحمدلله پرکند میزان (60) را)) و این به واسطه آن است که به آن بیان که نمودیم الحمدلله جامع توحید نیز هست .

و از رسولخدا صلی الله علیه و آله روایت شده است که ((قول بنده که می گوید الحمدلله سنگینتر است در میزانش از هفت آسمان و هفت زمین ))(61) و هم از آن حضرت منقول است که ((اگر خداوند عطا کند جمیع دنیا را به بنده ای از بندگانش پس از آن بگوید آن بنده : الحمدلله ، آن که او گفته است افضل است از آنچه به او عطا شده ))(62)و هم از آن حضرت روایت شده است که ((هیچ چیز محبوبتر پیش خدا نیست از قول قائل الحمدلله ؛ و از این جهت خداوند به آن بر خود ثنا گفته )) و احادیث در این باب بسیار است .

قوله تعالی : رب العالمین ((رب )) اگر به معنای ((متعالی )) و ((ثالث )) و ((سید)) باشد ، از اسمای ذاتیه است و اگر به معنای ((مالک )) و ((صاحب )) و ((غالب )) و ((قاهر)) باشد ، از اسمای صفتیه است و اگر به معنای ((مربی )) و ((منعم )) و ((متمم )) باشد ، از اسمای افعالیه است .

و ((عالم )) اگر ((ماسوی الله )) که شامل همه مراتب وجود و منازل غیب و شهود است باشد ، ((رب )) را باید از اسمای صفات گرفت و اگر مقصود ((عالم ملک )) است که تدرجی الحصول و الکمال است ، مراد از آن اسم فعل است و در هر صورت ، در اینجا مقصود اسم ذات نیست و شاید ، به نکته ای ، مراد از ((عالمین )) همین عوالم ملکیه ، که در تحت تربیت و تمشیت الهیه به کمال لایق خود می رسد ، و مراد از ((رب )) مربی ، که از اسمای افعال است ، باشد .

و بدان که ما در این رساله از ذکر جهات ترکیبی و لغوی و ادبی آیات شریفه خودداری می کنیم ، زیرا که آنها را غالبا متعرض شده اند .

و بعض امور که یا اصلا تعرض نشده یا ذکر ناقص از آن شده در این جا مذکور میگردد .

و باید دانست که اسمای ((ذات )) و ((صفات )) و ((افعال )) که اشاره ای به آن شد ، مطابق اصطلاح ارباب معرفت است و بعضی از مشایخ اهل معرفت در کتاب انشاءالدوائر اسما را تقسیم نموده به ((اسمای ذات )) و ((اسمای صفات )) و ((اسمای افعال )) و فرموده است:

و اسماء الذات هو : الله ، الرب ، الملک ، القدوس ، السلام ، المؤ من ، المهیمن ، العزیز ، الجبار ، المتکبر ، العلی ، العظیم ، الظاهر ، الباطن ، الاءول ، الآخر ، الکبیر ، الجلیل ، المجید ، الحق ، المبین ، الواجد ، المجاد ، الصمد ، المتعالی ، الغنی ، النور ، الوارث ، ذوالجلال ، الرقیب.

و اسماء الصفات وهی : الحی ، الشکور ، القهار ، القاهر القاهر ، المقتدر ، القوی ، القادر ، الرحمن ، الرحیم ، الکریم ، الغفار ، الغفور ، الودود ، الرؤ وف ، الحلیم ، الصبور ، البر ، العلیم ، المحصی ، الحکیم ، الشهید ، السمیع ، البصیر .

و اسماء الافعال هو : المبدی ، الوکیل ، الباعث ، المجیب ، الواسع ، الحسب ، المقیت ، الحفیظ، الخالق ، البارء ، المصور ، الوهاب ، الرزاق ، الفتاح ، القابض ، الباسط ، الخافض ، الرافع ، المذل ، الحکیم ، العدل ، اللطیف ، المعید ، المحیی الممیت ، الوالی ، التواب ، المنتقم ، المقسط ، الجامع ، المغنی ، المانع ، الضار ، النافع ، الهادی ، البدیع ، الرشید ، (63) انتهی.

و در میزان این تقسیم گفته اند که گرچه تمام اسما اسمای ذات است لکن به اعتبار ظهور ذات ، اسمای ذات گویند ؛ و به اعتبار ظهور صفات و افعال ، اسمای صفاتیه و افعالیه به آنها گویند ؛ یعنی ، هر اعتبار ظاهرتر گردید ، اسم تابع آن است و از این جهت گاهی در بعضی اسما دو یا سه اعتبار جمع شود ؛ و از این جهت از اسمای ذاتیه و صفاتیه و افعالیه یا دو از این سه ؛ شود ؛ مثل ((رب )) چنانچه ذکر شود و این مطلب در مذاق نویسنده درست نیاید و مطابق ذوق عرفانی نشود بلکه آنچه در این تقسیم به نظر می رسد آن است که میزان در این اسما آن است که سالک به قدم معرفت پس از آن که فنای فعلی برای او دست داد ، حق تعالی تجلیاتی که به قلب او میکند تجلیات به اسمای افعال است ؛ و پس از فنای صفاتی ، تجلیات صفاتیه ؛ و پس قدرت حفظ داشت پس از صحو ، آنچه که از مشاهدات افعالیه خبر دهد اسمای افعال است ؛ و آنچه که از مشاهدات صفاتیه ، اسمای صفات ؛ و هکذا اسمای ذات و این مقام را تفصیلی است که در این اوراق نشاید و آنچه را در انشاء الدوائر مذکور شده ، مطابق میزانی که خود دست داده صحیح نیست ؛ چنانچه در نظر به اسما واضح شود .

و می توان گفت که این تقسیم به ((اسمای ثلاثه )) در قرآن شریف نیز اشاره به آن شده و آن آیات شریفه آخر سوره ((حشر)) است قال تعالی : هوالله الذی اله هو عالم الغیب و الشهاده هوالرحمن الرحیم (64) الی آخر الایات الشریفه و این آیات شریفه ، شاید اولی آنها اشاره به اسمای ذاتیه ، و دومی اشاره به اسمای صفاتیه ، و سومی اشاره به اسمای افعالیه ، باشد و تقدیم ذاتیه بر صفاتیه ، و آن بر افعالیه باشد ، و تقدیم ذاتیه بر صفاتیه ، و آن بر افعالیه به حسب ترتیب حقایق وجودیه است و تجلیات الهیه ، نه به حسب ترتیب مشاهدات اصحاب مشاهده و تجلیات به قلوب ارباب قلوب و باید دانست که آیات شریفه را رموز دیگری است که ذکر آن مناسب مقام نیست و این که آیه دوم اسمای صفاتیه ، و سوم افعالیه است ، واضح است و اما ((عالم الغیب و الشهاده )) و ((رحمن )) و ((رحیم )) از اسمای ذاتیه بودن مبنی بر آن است که ((غیب )) و ((شهادت )) عبارت از اسمای باطنه و ظاهره باشد ، و ((رحمانیت )) و رحیمیت از تجلیات ((فیض اقدس )) باشد نه ((فیض مقدس )) و اختصاص دادن این اسما را به ذکر ، با اینکه ((حی )) و ((ثابت )) و ((رب )) و امثال آن به اسمای ذاتیه نزدیکتر به نظر می آید ، شاید برای احاطه آنها باشد ؛ زیرا که اینها از امهات اسما هستند والله العالم .

این مطلب را در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید ...

دیدگاه بگذارید

اولین نفری باشید که دیدگاه می‌نویسید.

اطلاع از
avatar
wpDiscuz